Tôi từng lỗ 5 triệu đồng trong đúng 3 ngày đầu tiên tham gia thị trường chứng khoán.
Đó là vào năm 2020, khi phong trào “nhà nhà chơi chứng, người người chơi chứng” lên đến đỉnh điểm. Một người bạn “phím” cho tôi mã cổ phiếu ROS, bảo rằng “sắp bay lên cung trăng”. Tôi, một F0 chính hiệu, chẳng biết gì ngoài lòng tham và sự phấn khích, đã nạp hết tiền tiết kiệm vào tài khoản và đặt lệnh mua.
Ngày đầu tiên, tài khoản xanh lét, lãi 2 triệu. Tôi thấy mình như thiên tài.
Ngày thứ hai, nó bắt đầu giảm. Tôi nghĩ “chắc chỉ điều chỉnh thôi”.
Ngày thứ ba, nó nằm sàn, trắng bên mua. Tôi mất 5 triệu. Đau thật.
Cảm giác hụt hẫng, tự trách và một chút bực mình vì sự ngu ngơ của bản thân. Đó là học phí đầu tiên của tôi trên thị trường, và cũng là lý do tôi viết bài hướng dẫn này. Tôi không muốn bạn lặp lại sai lầm đó. Bài viết này không phải lý thuyết suông, mà là những gì tôi đã trải qua, đã sai, và đã sửa để có thể tồn tại trên thị trường khắc nghiệt này.
Tại sao ai cũng nói về chứng khoán, nhưng 90% lại thua lỗ?
Bạn có để ý không? Xung quanh chúng ta, từ anh xe ôm, cô bán nước đến dân văn phòng, ai cũng có thể bàn về mã này mã kia. Thị trường chứng khoán được vẽ ra như một nơi kiếm tiền quá dễ dàng. Chỉ cần mua đi, bán lại là có lãi.
Nhưng sự thật thì hoàn toàn ngược lại.
Nghe có vẻ vô lý, nhưng con số 90-95% nhà đầu tư cá nhân thua lỗ là có thật. Vấn đề không nằm ở thị trường. Thị trường vốn dĩ chỉ là một cái chợ. Vấn đề nằm ở chính chúng ta — những người tham gia vào nó mà không có sự chuẩn bị.
Chúng ta thua lỗ vì:
- Xem chứng khoán là một sòng bạc: Chúng ta mua bán theo cảm tính, theo tin đồn, theo lời “phím hàng” của một ai đó trên mạng. Chúng ta hy vọng “trúng quả đậm” thay vì đầu tư vào giá trị thực sự.
- Thiếu kiến thức nền tảng: Chúng ta không hiểu mình đang mua cái gì. Mua cổ phiếu HPG nghĩa là gì? Tại sao giá nó lại tăng giảm? Cổ tức là gì? Hầu hết mọi người bỏ qua những câu hỏi cơ bản này.
- Tâm lý không vững: Thấy cổ phiếu tăng vài phiên thì FOMO (sợ bỏ lỡ cơ hội), lao vào mua bằng được ở đỉnh. Thấy nó giảm một chút thì hoảng loạn, bán tống bán tháo ở đáy. Lòng tham và nỗi sợ hãi chính là hai kẻ thù lớn nhất.
Thị trường chứng khoán không phải là một cuộc chơi may rủi. Nó là một cuộc chơi của kiến thức, của kỷ luật và của tâm lý. Và tin tốt là, tất cả những điều này bạn đều có thể học được.
Vậy chính xác thì “chứng khoán” là cái gì?
Quên hết những định nghĩa phức tạp trong sách giáo khoa đi. Hãy hình dung thế này.
Công ty Cổ phần Sữa Việt Nam (Vinamilk, mã VNM) muốn mở rộng nhà máy, họ cần rất nhiều tiền. Thay vì đi vay ngân hàng, họ quyết định “bán” một phần công ty của mình cho công chúng để huy động vốn.
Toàn bộ công ty Vinamilk được chia thành hàng tỷ phần bằng nhau, mỗi phần gọi là một cổ phần. Giấy tờ xác nhận bạn sở hữu những cổ phần đó gọi là cổ phiếu.
Khi bạn mua 100 cổ phiếu VNM, bạn không chỉ đang mua một tờ giấy điện tử. Bạn đang trở thành một cổ đông, một người chủ siêu nhỏ của Vinamilk.
Cổ phiếu không phải là tờ vé số
Khi bạn là chủ, bạn sẽ được hưởng lợi khi công ty làm ăn phát đạt. Lợi nhuận đó đến từ hai nguồn chính:
- Giá cổ phiếu tăng: Khi Vinamilk ra sản phẩm mới, xuất khẩu tốt, lợi nhuận tăng vọt… nhiều người sẽ muốn trở thành chủ của nó. Cầu nhiều hơn cung, giá cổ phiếu sẽ tăng. Bạn mua giá 70.000đ/cổ phiếu, sau đó bán lại với giá 80.000đ/cổ phiếu, bạn lãi 10.000đ trên mỗi cổ phiếu.
- Cổ tức: Khi công ty có lãi, họ sẽ trích một phần lợi nhuận để chia cho các ông chủ nhỏ là bạn. Khoản tiền này gọi là cổ tức. Nó giống như tiền thưởng cuối năm vậy.
Ngược lại, nếu công ty làm ăn thua lỗ, kinh doanh bết bát, người ta sẽ bán tháo cổ phiếu, giá sẽ giảm. Bạn sẽ bị lỗ.
Đó là bản chất của chứng khoán. Nó không phải là những con số xanh đỏ nhảy múa vô hồn. Đằng sau mỗi mã cổ phiếu là một doanh nghiệp đang hoạt động, có sản phẩm, có nhà máy, có con người đang làm việc. Hiểu được điều này là bước đầu tiên để bạn thay đổi tư duy từ “chơi chứng khoán” sang “đầu tư chứng khoán”.
Bước đi đầu tiên vào thị trường chứng khoán: Mở tài khoản và nạp tiền
Nói thì có vẻ phức tạp, nhưng việc này giờ đây còn dễ hơn cả mở tài khoản ngân hàng. Tất cả đều có thể làm online 100%.
Cần bao nhiêu tiền để bắt đầu?
Đây là câu hỏi tôi nhận được nhiều nhất. Câu trả lời là: Bạn có thể bắt đầu với số tiền rất nhỏ.
Thậm chí chỉ 1-2 triệu đồng là đủ.
Tại sao ư? Vì mục tiêu của bạn lúc này không phải là làm giàu nhanh chóng. Mục tiêu là để trải nghiệm. Bạn cần cảm nhận được việc đặt lệnh mua/bán nó như thế nào, cảm giác khi tài khoản của mình xanh/đỏ ra sao, học cách dùng ứng dụng giao dịch…
Hãy coi số tiền nhỏ ban đầu này là “học phí”. Nếu có mất, nó cũng không ảnh hưởng đến cuộc sống của bạn. Đừng bao giờ, tôi nhắc lại, đừng bao giờ vay mượn tiền để đầu tư chứng khoán khi bạn là người mới.
Nên mở tài khoản ở công ty chứng khoán nào?
Ở Việt Nam có hàng chục công ty chứng khoán (CTCK). Về cơ bản, họ giống như những “nhà môi giới” giúp bạn thực hiện lệnh mua bán trên các sàn giao dịch. Tiền và cổ phiếu của bạn sẽ được quản lý bởi Trung tâm Lưu ký Chứng khoán Việt Nam (VSDC), nên bạn có thể yên tâm về độ an toàn, dù mở tài khoản ở công ty nào.
Vậy tiêu chí lựa chọn là gì? Với người mới, tôi khuyên bạn nên tập trung vào:
- Phí giao dịch: Mức phí phổ biến hiện nay là từ 0.1% – 0.15% giá trị mỗi giao dịch. Một số công ty có chính sách miễn phí giao dịch cho người mới trong vài tháng đầu. Đây là một lợi thế lớn.
- Ứng dụng (App) giao dịch: App phải thân thiện, dễ sử dụng, không bị lag, đặc biệt là vào những phiên giao dịch biến động mạnh. Bạn có thể lên App Store/Google Play đọc review để tham khảo.
- Chất lượng dịch vụ khách hàng: Khi có sự cố, bạn cần một nơi hỗ trợ nhanh chóng.
Một vài cái tên uy tín và phổ biến cho người mới hiện nay là: VNDIRECT, SSI, VPS, TCBS (Techcom Securities). Bạn không cần quá đắn đo, hãy chọn một trong số đó để bắt đầu. Quá trình mở tài khoản thường chỉ mất 5 phút thông qua eKYC (xác thực danh tính điện tử), giống hệt như bạn mở app ngân hàng vậy.
Sau khi có tài khoản, bạn chỉ cần chuyển tiền từ tài khoản ngân hàng của mình vào tài khoản chứng khoán theo hướng dẫn của CTCK là có thể bắt đầu giao dịch.
Sai lầm chí mạng tôi và nhiều F0 khác từng mắc phải
Trước khi bạn đặt lệnh mua đầu tiên, hãy dừng lại một chút. Tôi muốn kể cho bạn nghe về những cái bẫy mà gần như F0 nào cũng sập. Biết trước để tránh, bạn sẽ tiết kiệm được rất nhiều tiền bạc và nước mắt.
Mua theo “phím hàng” một cách mù quáng
Đây chính là sai lầm đầu tiên của tôi với cổ phiếu ROS. Ai đó nói “mã này ngon lắm, mua đi”, và chúng ta tin ngay lập tức mà không cần kiểm chứng.
Bạn phải hiểu rằng, không ai cho không ai cái gì. Những người “phím hàng” trong các hội nhóm Zalo, Facebook thường có mục đích riêng. Họ có thể đã mua cổ phiếu đó từ trước ở giá thấp, và giờ họ cần những người như bạn lao vào mua để đẩy giá lên, rồi họ sẽ “úp bô” lên đầu bạn.
Cách sửa: Luôn tự mình ra quyết định. Lời khuyên chỉ nên dùng để tham khảo. Trước khi mua bất kỳ cổ phiếu nào, hãy tự hỏi mình ít nhất 3 câu:
- Công ty này làm về cái gì?
- Tại sao mình lại mua nó? (Vì nó đang rẻ, vì tiềm năng tăng trưởng, hay chỉ vì nghe người khác nói?)
- Nếu nó giảm giá, mình sẽ làm gì? (Bán cắt lỗ ở mức nào?)
Không biết cắt lỗ, cố chấp “gồng lỗ”
Khi cổ phiếu bạn mua giảm giá, tâm lý chung là “hy vọng nó sẽ hồi lại”. Chúng ta không muốn chấp nhận mình đã sai. Và thế là chúng ta “gồng lỗ”, từ một khoản lỗ nhỏ 5-7% nó trở thành 20%, 30%, thậm chí 50%.
Đây là con đường nhanh nhất dẫn đến cháy tài khoản.
Warren Buffett có hai quy tắc đầu tư nổi tiếng:
- Quy tắc số 1: Không bao giờ để mất tiền.
- Quy tắc số 2: Không bao giờ quên quy tắc số 1.
“Không để mất tiền” không có nghĩa là mọi khoản đầu tư đều phải thắng. Nó có nghĩa là bạn phải biết cách bảo vệ vốn của mình. Cắt một khoản lỗ nhỏ (ví dụ 7-10%) để bảo toàn phần lớn số vốn còn lại và tìm kiếm cơ hội khác tốt hơn.
Cách sửa: Xác định điểm cắt lỗ NGAY KHI bạn đặt lệnh mua. Ví dụ: “Tôi mua cổ phiếu FPT ở giá 100. Nếu nó giảm xuống 93 (lỗ 7%), tôi sẽ bán ngay lập tức, không do dự.” Kỷ luật là sức mạnh.
“All-in” tất cả vốn vào một mã duy nhất
Đây là tư duy được ăn cả, ngã về không. Nó cực kỳ rủi ro. Dù bạn có tự tin vào một cổ phiếu đến đâu, luôn có những yếu tố bất ngờ bạn không thể lường trước được. Một tin tức xấu, một chính sách vĩ mô thay đổi… có thể khiến cổ phiếu đó lao dốc không phanh.
Nếu bạn đặt tất cả tiền vào đó, bạn sẽ mất tất cả.
Cách sửa: Đa dạng hóa. Thay vì dồn 100 triệu vào một mã, hãy chia nó ra làm 3-4 phần, mua 3-4 cổ phiếu thuộc các ngành nghề khác nhau. Ví dụ: một cổ phiếu ngành ngân hàng, một cổ phiếu ngành bán lẻ, một cổ phiếu ngành công nghệ. Nếu ngành này gặp khó khăn, các ngành khác có thể bù lại.
Nếu phải chọn cổ phiếu đầu tiên, bạn nên tìm kiếm điều gì?
Được rồi, sau khi đã biết những gì cần tránh, giờ là lúc tìm kiếm những gì nên làm. Với một người mới, việc phân tích báo cáo tài chính hay các chỉ số phức tạp là quá sức. Đừng lo, bạn có thể bắt đầu với những tiêu chí đơn giản hơn rất nhiều.
Hãy bắt đầu với những gì bạn biết
Thay vì lao vào những cổ phiếu “penny” (giá rẻ) với cái tên lạ hoắc, hãy nhìn xung quanh cuộc sống của bạn.
- Bạn uống sữa của hãng nào? Vinamilk (VNM).
- Bạn dùng điện thoại, mua sắm ở đâu? FPT Shop, a part of FPT (FPT) or Thế Giới Di Động (MWG).
- Bạn chuyển tiền qua ngân hàng nào? Vietcombank (VCB), Techcombank (TCB).
- Bạn ăn mì gói gì? Masan Consumer (MCH).
Đây là những doanh nghiệp đầu ngành, có sản phẩm và thương hiệu mà ai cũng biết. Chúng thường có nền tảng kinh doanh vững chắc, hoạt động ổn định, và rủi ro thấp hơn nhiều so với các công ty nhỏ. Bắt đầu với những cổ phiếu trong rổ VN30 (30 công ty lớn nhất thị trường) là một lựa chọn an toàn cho người mới.
Đừng chỉ nhìn vào giá, hãy nhìn vào “size” của công ty
Nhiều người mới thích mua cổ phiếu giá rẻ (thị giá thấp), ví dụ 5.000đ/cổ phiếu, vì họ nghĩ rằng “nó dễ tăng giá hơn” cổ phiếu giá 100.000đ. Đây là một hiểu lầm tai hại.
Giá trị của một công ty không nằm ở thị giá, mà nằm ở vốn hóa thị trường.Vốn hóa thị trường = Giá một cổ phiếu x Tổng số cổ phiếu đang lưu hành
Ví dụ:
- Công ty A: Giá 10.000đ/cp, có 1 tỷ cổ phiếu -> Vốn hóa = 10.000 tỷ đồng.
- Công ty B: Giá 100.000đ/cp, có 50 triệu cổ phiếu -> Vốn hóa = 5.000 tỷ đồng.
Rõ ràng, công ty A “to” hơn công ty B gấp đôi, mặc dù giá cổ phiếu của nó rẻ hơn 10 lần.
Hãy ưu tiên những công ty có vốn hóa lớn. Bạn có thể dễ dàng tra cứu thông tin này trên các trang tài chính như CafeF hoặc Vietstock.
Phân tích kỹ thuật có thực sự cần thiết cho người mới?
Bạn sẽ nghe rất nhiều về Phân tích kỹ thuật (PTKT) – tức là nhìn vào biểu đồ giá và các chỉ báo (như RSI, MACD…) để dự đoán xu hướng.
Lời khuyên chân thành của tôi: Với người mới, hãy tạm quên nó đi.
PTKT là một công cụ mạnh, nhưng nó cũng là một con dao hai lưỡi. Nếu không hiểu sâu, bạn sẽ rất dễ bị “nhiễu” bởi các tín hiệu giả, dẫn đến mua bán liên tục và tốn phí giao dịch.
Giai đoạn đầu, hãy tập trung vào việc hiểu doanh nghiệp (Phân tích cơ bản – PTCB) ở mức độ đơn giản như tôi đã gợi ý ở trên. Khi bạn đã có kinh nghiệm hơn, việc tìm hiểu thêm về PTKT để chọn điểm mua/bán tối ưu hơn sẽ không muộn.
Xây dựng danh mục đầu tư chứng khoán đầu tiên của bạn
Sau khi đã mua được cổ phiếu đầu tiên, bước tiếp theo là xây dựng một “danh mục” — tức là một rổ gồm nhiều cổ phiếu khác nhau.
Đừng bỏ tất cả trứng vào một giỏ
Nguyên tắc này chính là “đa dạng hóa” mà tôi đã nói ở phần sai lầm. Nhưng đa dạng hóa không chỉ là mua nhiều mã cổ phiếu. Đa dạng hóa đúng nghĩa là mua cổ phiếu của các công ty hoạt động trong các ngành nghề khác nhau.
Ví dụ một danh mục đơn giản cho người mới:
- Ngân hàng (Tài chính): TCB hoặc ACB (Đại diện cho sự ổn định của nền kinh tế)
- Bán lẻ/Công nghệ: FPT hoặc MWG (Hưởng lợi từ sức mua của người dân)
- Sản xuất/Hàng tiêu dùng: HPG (Hòa Phát) hoặc VNM (Vinamilk) (Nhu cầu thiết yếu)
Khi kinh tế tăng trưởng tốt, ngành ngân hàng và bán lẻ sẽ đi lên. Khi kinh tế chững lại, những mặt hàng thiết yếu như thép, sữa vẫn có nhuá cầu ổn định. Danh mục của bạn sẽ cân bằng hơn và bớt biến động hơn.
Đầu tư dài hạn vs. Lướt sóng: Cái nào dành cho bạn?
Đây là hai trường phái chính trên thị trường.
- Đầu tư dài hạn (Đầu tư giá trị): Bạn mua cổ phiếu của một công ty tốt và nắm giữ nó trong nhiều năm (3-5 năm hoặc lâu hơn). Bạn tin tưởng vào sự tăng trưởng của doanh nghiệp trong tương lai, và không quá quan tâm đến những biến động giá ngắn hạn. Phong cách này giống như trồng một cái cây, cần thời gian để nó lớn và ra quả.
- Lướt sóng (Đầu tư tăng trưởng/Giao dịch ngắn hạn): Bạn mua và bán cổ phiếu trong thời gian ngắn (vài ngày, vài tuần, vài tháng) để kiếm lợi nhuận từ chênh lệch giá. Phong cách này đòi hỏi phải theo dõi thị trường liên tục, có kiến thức về phân tích kỹ thuật và tâm lý cực kỳ vững. Nó giống như đi săn, đòi hỏi sự nhanh nhạy và quyết đoán.
Với 99% người mới, những người có công việc chính và không có nhiều thời gian, đầu tư dài hạn là con đường an toàn và hiệu quả hơn rất nhiều.
Hãy chọn những doanh nghiệp đầu ngành, mua và tích lũy dần dần, sau đó quên nó đi và tập trung vào công việc của bạn. Sau vài năm, kết quả có thể sẽ làm bạn bất ngờ.
Tâm lý là cuộc chiến lớn nhất trong đầu tư chứng khoán
Bạn có thể có kiến thức, có phương pháp, nhưng nếu không kiểm soát được tâm lý, bạn vẫn sẽ thất bại. Thị trường là một cuộc chiến với chính bản thân mình.
Nỗi sợ FOMO và cách nó “giết” tài khoản của bạn
FOMO – Fear of Missing Out – Nỗi sợ bỏ lỡ cơ hội.
Bạn thấy một cổ phiếu đã tăng trần 3 phiên liên tiếp. Các diễn đàn, hội nhóm hô hào rầm rộ. Bạn sợ rằng nếu không mua ngay, bạn sẽ bỏ lỡ một “siêu cổ phiếu”. Thế là bạn nhắm mắt mua đuổi ở mức giá cao nhất.
Và rồi… nó bắt đầu điều chỉnh. Bạn bị “đu đỉnh”. Đây là kịch bản phổ biến nhất.
Cách đối phó: Hãy chấp nhận rằng bạn không thể ăn được mọi con sóng. Thị trường luôn có cơ hội. Bỏ lỡ cơ hội này, sẽ có cơ hội khác. Thà không có lãi còn hơn là bị lỗ. Hãy kiên nhẫn chờ đợi cổ phiếu về một mức giá hợp lý hơn, hoặc tìm kiếm một cổ phiếu khác chưa tăng giá.
Khi nào nên gồng lãi, khi nào nên cắt lỗ?
Nghe có vẻ ngược đời, nhưng hầu hết chúng ta làm ngược lại: gồng lỗ thì rất giỏi, nhưng gồng lãi thì rất kém.
Khi cổ phiếu mới lãi được 5-7%, chúng ta đã vội vàng chốt lời vì sợ nó sẽ giảm trở lại. Nhưng khi cổ phiếu lỗ 10-20%, chúng ta lại cố chấp giữ lại với hy vọng nó sẽ về bờ.
Một nhà đầu tư thành công làm ngược lại. Họ cắt những khoản lỗ một cách nhanh chóng và để cho những khoản lãi tiếp tục sinh sôi.
Một quy tắc đơn giản:
- Nếu lý do ban đầu bạn mua cổ phiếu vẫn còn (ví dụ: doanh nghiệp vẫn làm ăn tốt, tiềm năng tăng trưởng vẫn còn), hãy tiếp tục nắm giữ dù giá có rung lắc.
- Nếu lý do đó không còn, hoặc nếu cổ phiếu vi phạm mức cắt lỗ bạn đã đề ra, hãy bán nó đi. Đừng yêu bất kỳ cổ phiếu nào.
Tôi đã học về chứng khoán từ đâu?
Kiến thức là vũ khí duy nhất giúp bạn tồn tại trên thị trường. Đừng tiếc thời gian và một chút chi phí cho việc học. Dưới đây là những nguồn tôi đã và đang sử dụng:
- Thông tin chính thống:
- Ủy ban Chứng khoán Nhà nước (ssc.gov.vn): Nơi công bố các luật, quy định.
- Sở Giao dịch Chứng khoán TP.HCM (hsx.vn) và Hà Nội (hnx.vn): Nơi các công ty niêm yết công bố thông tin chính thức.
- Trang tin tức và dữ liệu:
- CafeF (cafef.vn): Gần như là trang “gối đầu giường” của mọi nhà đầu tư. Cung cấp tin tức, dữ liệu tài chính, lịch sử giá… rất đầy đủ.
- Vietstock (vietstock.vn): Chuyên sâu hơn về phân tích và dữ liệu.
- Sách:
- “Payback Time – Ngày Đòi Nợ” của Phil Town: Cuốn sách tuyệt vời cho người mới bắt đầu về đầu tư giá trị, viết rất dễ hiểu.
- “Làm Giàu Từ Chứng Khoán” của William J. O’Neil: Nâng cao hơn, kết hợp cả phân tích cơ bản và kỹ thuật.
- Cộng đồng:
- Hãy tìm những cộng đồng đầu tư có văn hóa, chia sẻ kiến thức thực sự, thay vì những nhóm chỉ “phím hàng”. Diễn đàn F247 là một nơi có nhiều bài viết chất lượng.
Quá trình học hỏi là liên tục. Mỗi ngày thị trường đều dạy cho chúng ta một bài học mới.
Sau tất cả những gì tôi đã chia sẻ, từ việc mở tài khoản, chọn cổ phiếu, quản lý rủi ro đến kiểm soát tâm lý… có lẽ bạn đã có một tấm bản đồ khá chi tiết. Nhưng tấm bản đồ không phải là hành trình.
Chứng khoán không phải là sòng bạc, cũng không phải mỏ vàng đào là thấy. Nó là một bài kiểm tra không hồi kết về sự kiên nhẫn, kỷ luật và quan trọng nhất là sự hiểu biết về chính bản thân mình.
Cái khó nhất không phải là tìm ra mã cổ phiếu tốt. Cái khó nhất là chiến thắng được sự tham lam và nỗi sợ hãi bên trong bạn. Bạn đã sẵn sàng cho cuộc chiến đó chưa?
